Y Biosffer trwy lygaid plentyn
Gall fod yn anodd esbonio'r Fiosffer mewn brawddeg. Mae angen i chi ei brofi hefyd, a daeth diwrnod gyda disgyblion yn Ysgol Gynradd Gatholig Padarn Sant yn Aberystwyth ag ysbrydoliaeth ffres i grŵp o addysgwyr Biosffer. Darllen yn Saesneg.
Pwnc Blwyddyn 4 y tymor hwn yw ‘y biosffer’, sy’n golygu’r haen denau o gramen y ddaear lle mae popeth byw i’w gael. Roedden nhw eisiau gwybod sut mae Biosffer Dyfi yn gysylltiedig â hynny, ac felly dyluniodd yr addysgwraig llawrydd Jenny Dingle, sydd eisoes yn adnabod yr ysgol yn dda, ddiwrnod i’w ddangos iddyn nhw.
Dechreuon ni gyda’r matiau lluniau awyr Biosffer sydd mor boblogaidd gyda phlant ac oedolion fel ei gilydd, wedi’u gosod yn y maes chwarae, i blant ddod o hyd i’w hysgol, eu cartrefi a lleoedd eraill sy’n golygu rhywbeth iddyn nhw yng nghanol Bae Ceredigion. O’r fan honno, aeth taith gerdded i fyny trwy Goed Penglais â ni i’r olygfan lle’r oedd Aberystwyth wedi’i lledaenu fel map.
Roeddech chi’n gallu gweld sut mae gweithgaredd dynol gyda’n holl ffyrdd, tai, trenau a cheir yn eistedd ar y tir, wedi’i fframio gan y môr a’r awyr. Mae ffermio, pysgota a thwristiaeth i gyd yn weladwy os ydych chi'n gwybod ble i edrych, ac roedd tyrbinau gwynt ar y gorwel. Dyma waith y Biosffer: bod yn labordy byw lle rydyn ni'n rhoi cynnig ar ffyrdd newydd o wneud i'r perthnasoedd hyn weithio.
Rhwng cawodydd trwm, brasluniodd y plant fapiau o'r dref gyda'i thirnodau cyfarwydd - y castell, y pier, yr orsaf - cyn encilio i loches coeden dderwen. Roedden nhw'n dod o hyd i'w lle eu hunain yn y Biosffer.
Yn y prynhawn, gyda grŵp o blant iau, symudodd y ffocws o'r darlun mawr i olygfa agos. Mae'r ysgol yn gwneud defnydd rheolaidd o'r coetiroedd y tu ôl iddi (rhan o ystâd y Brifysgol) ac yn y byd hwnnw gall plentyn deimlo'n rhan oy natur, wedi'i ddal mewn lle cysurus sy'n eithaf gwahanol i ystafell ddosbarth.
Dyna oedd y cyfle i grwpiau bach gael eu dwylo i mewn i'r sbwriel dail yn chwilio am bryfed, i godi eu llygaid i fyny at y canopi at haid o ditwod cynffon hir ac i ymuno mewn gweithgareddau. Fe wnaeth un o gyfarwyddwyr y Biosffer, Ann MacGarry, eu helpu i lifio pren ar gyfer blychau nythu, tra bod Jenny yn arwain gêm ar we bywyd, gan ddefnyddio llinyn i gysylltu planhigion ac anifeiliaid a dangos y cysylltiadau rhyngddynt.
Roedd Fiona Moran o Bartneriaeth Natur Leol Ceredigion wedi dod â gwylwyr pryfed i'r plant archwilio pryfed cop, moch y coed ac anifeiliaid eraill ar lawr y coetir. Ei rôl, a gynhelir gan Gyngor Ceredigion ac a ariennir gan Lywodraeth Cymru, yw cefnogi cysylltiad â natur fel rhan o'r Cynllun Adfer Natur cenedlaethol.
Roedd y plant yn hapus ac yn ymgysylltiedig â'r coetir, gan ddysgu nid yn unig am y bywyd gwyllt o'u cwmpas ond sut i gerdded ar dir anwastad, sut i eistedd mewn cylch pan fydd gwreiddiau coed yn y ffordd, a sut i ddefnyddio offer. Roedd tawelwch a lle i ymatebion unigol.
Mae manteision dysgu yn yr awyr agored i blant ifanc wedi'u deall yn dda ac wedi'u hymgorffori mewn polisi addysg yng Nghymru, ond mae'n egwyddor sy'n berthnasol yn gyfartal i oedolion, fel y mae ein prosiect iechyd awyr agored Awyr Iach yn ei ddangos.
Nid yw cysylltiad â natur yn dda i'n hiechyd yn unig. Mae'n hanfodol ar gyfer gwneud penderfyniadau doeth, a dyna beth mae'r Biosffer yn ei gynrychioli yn anad dim. Gadewch inni obeithio y bydd y plant hyn yn tyfu i fyny gan deimlo'n gartrefol yn y byd naturiol yr ydym i gyd yn ddyledus am ein bodolaeth iddo.
