Yr Economi Llesiant ac adfer natur

Mae cadwraeth natur a datblygiad yr economi leol yn ddau swyddogaeth graidd Biosffer. Ond sut ydym ni'n cadw'r rheini mewn cydbwysedd? Daeth dau ddigwyddiad ddiwedd y llynedd â'r cwestiwn hwn i ffocws. Read in English.

Mae datblygu economi iach nad yw'n tanseilio'r ecosystemau sy'n ein cynnal yn brif bwrpas Biosffer. Rydym yn labordy byw lle mae pobl yn arbrofi gyda ffyrdd newydd o wneud pethau, gan baru ein hamgylchedd hardd â bywoliaethau sy'n greadigol a gwerth chweil, a byw'n ysgafn ar y tir. Ond beth yn union mae hynny'n ei olygu?

Mae'r cysyniad o'r economi llesiant, a elwir weithiau'n 'doughnut economics', neu 'y model toesen' yn boblogaidd nawr. Mae'n rhan allweddol o agenda Cenedlaethau'r Dyfodol, ac roedd yn destun Gŵyl Syniadau yn Abertawe fis Tachwedd diwethaf, a fynychwyd gan y Biosffer. Fel y gofynnodd y trefnwyr:

Sut mae llywodraethau, sefydliadau, busnesau a chymunedau lleol yn newid y ffordd maen nhw'n gweithio, i alluogi system economaidd newydd i ddod i'r amlwg? A beth mae'n ei olygu i ddatgysylltu o systemau economaidd echdynnol a dinistriol, ac yn lle hynny fuddsoddi mewn pethau sy'n creu lles cynaliadwy hirdymor?

Clywsom ar y naill law gan gyflogwyr mawr fel Bwrdd Iechyd Hywel Dda, sy'n gweithredu fel 'angorau' gyda phŵer gwario sylweddol a all fod o fudd i'w cymunedau, er enghraifft trwy gaffael bwyd a gwasanaethau eraill. Ar y llaw arall, cawsom ein hysbrydoli gan glwstwr o fentrau cymdeithasol o dan ymbarél Cwmni Cymunedol Bro Ffestiniog sy'n creu bwrlwm o weithgarwch ac yn rhoi swyddi gwerth chweil mewn bwyd, twristiaeth, hamdden a'r celfyddydau. Hefyd yn bresennol roedd Oxfam Cymru gyda'u hadroddiad Gweledigaeth am Gymru Gyfiawn, ac ystod eang o sefydliadau gwirfoddol eraill.

Mae'n faes gwaith yr hoffem ei ddatblygu yn y Biosffer, gan dynnu ar waith arloesol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, sydd wedi defnyddio y model toesen fel sylfaen ar gyfer eu cynllun rheoli.

Fel cam cyntaf, trefnom weminar yn ddiweddar ar 'gyllid natur'. Dyma'r term am wariant a buddsoddiad sy'n cefnogi adferiad natur, a gall fod mor syml â grant i blannu gardd blodau gwyllt. Fodd bynnag, mae fel arfer yn cael ei gymryd i olygu cyllid preifat, er enghraifft buddsoddiad corfforaethol mewn safonau uwch o gynhyrchu bwyd, neu blannu coed i wrthbwyso allyriadau awyrennau, yn fwy dadleuol. Mae hefyd yn cwmpasu buddsoddiad cyhoeddus, fel lefelau uwch y Cynllun Ffermio Cynaliadwy, a gall fod yn uchelgeisiol iawn, gan weithio ar draws tirweddau.

Dan gadeiryddiaeth Liz Lewis-Reddy o FERA Science, a gynt o Brosiect Pumlumon Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Sir Drefaldwyn, agorodd y weminar gyda Cath Howell, Pennaeth Cyfalaf Naturiol ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Yn ei chyflwyniad i gyllid natur, o ddyngarwch preifat hyd at fuddsoddi corfforaethol a chronfeydd pensiwn, pwysleisiodd bwysigrwydd dulliau seiliedig ar le a all ddod â phobl ynghyd i ddod o hyd i dir cyffredin.

Mae'r bwlch natur/cyllid yng Nghymru werth biliynau, ac rydym yn llusgo y tu ôl i Loegr o ran datblygu'r marchnadoedd cydymffurfio a fyddai, er enghraifft, yn caniatáu masnachu maetholion rhwng datblygiadau tai a ffermwyr. Ond mae gennym gyfle hefyd i ddysgu o leoedd eraill ac adeiladu rhywbeth gwell yma.

Siaradodd Alice Briggs o Tir Canol am y gwersi caled a ddysgasant fel O'r Mynydd i'r Môr o eiriol dros ‘ail-wylltio’ ar raddfa fawr wedi’i gefnogi gan gyllid allanol (gweler eu hadroddiad yn 2020). Yn ddiweddarach, gwrthododd y prosiect grant gwerth dros £2 filiwn er mwyn datblygu rhaglen a oedd wedi’i hadeiladu ar ymgynghori helaeth â chymunedau lleol. Wedi’u hariannu bellach gan Esmee Fairbairn, maent wedi bod yn ymchwilio’n ddiweddar i gyllido ‘carbon glas’, hynny yw, y carbon sy’n cael ei storio gan ecosystemau arfordirol a morol - ond dyna stori arall.

Yn olaf, disgrifiodd Chris Harris o bartneriaeth Lefelau Byw yng Ngwent, tirwedd bugeiliol gydag ardaloedd trefol mawr ac arfordir sy’n agored i erydiad, sut mae cyllid y Loteri wedi bod yn talu am adfer natur ers i’r prosiect ddechrau yn 2018. Mae cylchoedd ariannu prosiectau byr yn gweithio yn erbyn proses ffermio sy’n para cenedlaethau, a hoffai ‘gloi busnesau lleol i’r dirwedd’ ar gyfer ymrwymiad tymor hwy.

Fodd bynnag, mae hyn i gyd yn galw am waith mawr ar economi wleidyddol Cymru. Mae angen cronfa gyfoeth gymunedol a diwygio tir arnom, efallai, gan ddilyn esiampl yr Alban o hawl-i-brynu cymunedol. A allai partneriaethau sy'n seiliedig ar leoedd ac sydd wedi'u gwreiddio mewn gweithredu ymarferol helpu i lunio hynny?

Gwyliwch y weminar yma: Nature finance and well-being economics

Ymunwch â Fforwm Cymru ar Gyllid ar gyfer Rheoli Tir a Dŵr yn Gynaliadwy yng Nghymru

Darllenwch Designing for Life: Reimagining nature finance, gan y Circular Bioeconomy Alliance

Gwrandewch ar Cath ac eraill yn trafod Nature Governance and Finance for Future Generations, a recordiwyd yng Nghynhadledd Gwir Fwyd a Ffermio Cymru 2025