Coed ar gyfer ffermydd yn y Biosffer

Yn y blog gwadd hwn, mae Kirsten Manley, preswylydd lleol a Swyddog Cyfathrebu ac Ymgysylltu Coed Cadw, the Woodland Trust yng Nghymru, yn egluro sut mae ffermwyr, tirfeddianwyr a rheolwyr tir ar draws clustogfa Biosffer Dyfi yn archwilio amaeth-goedwigaeth. Read in English.

Cydnabyddiaeth: Ben Porter, digwyddiad amaeth-goedwigaeth y Rhwydwaith Ffermio er Lles Natur

Dros y flwyddyn ddiwethaf, mae tirfeddianwyr wedi bod yn dod at ei gilydd i rannu eu gwybodaeth am fanteision coed ar ffermydd ar draws Biosffer Dyfi.  Mae gwahanol ddulliau amaeth-goedwigaeth yn cael eu hystyried, ac mae ffermwyr wedi dechrau defnyddio'r fethodoleg gwrychoedd er budd eu da byw. 

Mae Rhwydwaith Ffermio er Lles Natur (NFFN) Cymru wedi trefnu gweminarau a digwyddiadau hyfforddi wyneb yn wyneb ym Machynlleth i ddod â thirfeddianwyr a ffermwyr at ei gilydd i rannu gwybodaeth ac edrych ar enghreifftiau o amaeth-goedwigaeth ar waith yn lleol. 

Amaeth-goedwigaeth yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio integreiddio coed a llwyni'n fwriadol mewn systemau ffermio. Gall hyn fod yn unrhyw gyfuniad o goed a llwyni sy'n cynnal swyddogaeth, o ddarparu cysgod a lloches a diogelu priddoedd i ddarparu cynnyrch fel ffrwythau neu bren.

Wrth i dymheredd Cymru gynyddu’n sylweddol - 2025 oedd yr ail flwyddyn boethaf erioed yng Nghymru - mae bygythiad i les da byw os nad oes cysgod iddyn nhw reoleiddio eu tymheredd. Mae ymchwil gan Lindsay Whistance, Prif Ymchwilydd Hwsmonaeth Anifeiliaid, wedi dangos bod yr effaith ar dda byw sydd o dan straen gwres yn arwain at ostyngiad mewn ffrwythlondeb a chynhyrchiant llaeth.  Mae hyn, yn ei dro, yn cael effaith negyddol ar fusnesau fferm.  Felly, mae coed yn werthfawr fel lloches ar gyfer da byw, gan gynyddu eu cynhyrchiant, felly maen nhw o fudd i fusnes fferm.  I gael rhagor o wybodaeth, gwrandewch ar ganfyddiadau Lyndsay ar weminar diweddaraf NFFN.

Roedd siaradwr gwadd yn un o’r digwyddiadau hyn, sef yr ymgynghorydd ar amaethyddiaeth adfywiol, Niels Corfield, yn cynnig gwybodaeth am iechyd pridd a phori.

Cydnabyddiaeth: K Manley, Digwyddiad Ffermio sy’n Diogelu rhag y Tywydd, NFFN

Wrth ddysgu ei dechnegau ar gyfer asesu tir pori, daeth i'r amlwg, oherwydd bod eu systemau gwreiddiau o dan y ddaear a bod eu dail sydd wedi cwympo yn cael eu compostio, mai'r coed yn y caeau oedd yn dangos y budd mwyaf i'r borfa o'u cwmpas.

Roedd y cyfranogwyr yn gwerthfawrogi'r cyfleoedd hyn i rannu a dysgu gwybodaeth a sgiliau newydd.  Ar ôl digwyddiad ar reoli gwrychoedd ym mis Hydref 2025, dywedodd un contractwr,

“Roedd cymaint o wybodaeth i'w chael yn y sgwrs ac yna cyfle gwych i roi theori ar waith ar fferm.  Rwyf wedi dysgu sut mae plygu i adfer gwrychoedd, ac rwy’n bwriadu dechrau cylchdroi gwrychoedd er mwyn eu rheoli.”

Fe wnaeth y ffermwr, Rhodri Lloyd Williams o Fferm Moelgolomen, ledu ei wrychoedd hirsefydlog a chreu gwrychoedd newydd.  Bydd y dull hwn o amaeth-goedwigaeth yn darparu cysgod i'w dda byw yn y dyfodol ac yn ei alluogi i gylchdroi’r pori rhwng caeau llai, gan roi amser i borfa adfywio cyn cael ei phori eto.

Cysylltodd Rhodri â Coed Cadw i gael cyngor ar blannu coed a darparu’r coed gwrychoedd priodol. Mae Coed Cadw yn cynnig canllawiau y mae modd eu lawrlwytho sy’n hawdd eu deall, yn amlinellu ffeithiau am wahanol fathau o amaeth-goedwigaeth, ynghyd â’r grantiau a’r cynlluniau sy’n bodloni anghenion tirfeddianwyr a ffermwyr yng Nghymru. 

Cydnabyddiaeth: Coed Cadw, Taflen Amaeth-goedwigaeth: Gwrychoedd | Coed Cadw, Taflen Amaeth-goedwigaeth: Coed mewn Caeau

Mae’r canllawiau y mae modd eu lawrlwytho yn cynnwys:

·       Rheoli Gwrychoedd – mae gwrychoedd sy’n cael eu rheoli’n dda yn cynnig cysgod a lloches

·       Coed mewn Caeau – mae'r coed hŷn, mwy hyn yn cynnig cysgod a phorfa dda

·       Plannu Torlannol – mae plannu coed wrth ymyl cyrsiau dŵr yn gwella ansawdd dŵr

·       Llieiniau Cysgod – sydd wedi cael eu defnyddio ers cannoedd o flynyddoedd i warchod da byw a chnydau

·       Systemau Coed ac Aredig  – sy’n cynyddu gwydnwch ac yn sicrhau’r cynhyrchiant gorau posibl

Gyda'r wybodaeth hon, y gweminarau ar-lein a chyfleoedd cyfnewid gwybodaeth ymarferol ar draws Biosffer Dyfi, mae ffermwyr, rheolwyr tir a chontractwyr wedi ehangu eu dealltwriaeth o amaeth-goedwigaeth ac wedi dechrau rhoi'r opsiynau sy'n gweithio i'w tir ar waith. 

Os ydych chi'n berchen ar dir a/neu'n rheoli tir ac eisiau rhagor o wybodaeth am amaeth-goedwigaeth, digwyddiadau yn y dyfodol neu ba gyllid a chymorth sydd ar gael, ewch i:

• Y Rhwydwaith Ffermio er Lles Natur – digwyddiadau cyfnewid gwybodaeth wyneb yn wyneb a gweminarau ar-lein

• Coed Cadw, the Woodland Trust yng Nghymru – Taflenni Ffeithiau am Amaeth-goedwigaeth i'w lawrlwytho, pecynnau coed â chymhorthdal a chynlluniau cyllido

• Cyswllt Ffermio – cyngor ac erthyglau llawn gwybodaeth

Mae mwy am gydweithio ar draws y tirwedd ym mlog Cian Llywelyn.

Mae Digwyddiadau’r Rhwydwaith Ffermio er Lles Natur a Thaflenni Ffeithiau Amaeth-goedwigaeth y gellir eu lawrlwytho wedi bod yn bosibl diolch i Coed Cadw, gyda chymorth chwaraewyr Loteri Cod Post y Bobl.